Чтение онлайн

Седзячы пры стале, не выказваючы цікаўнасці, агледзеўся: хата маленькая, на адзін пакой, падлога з гліны. Можна сказаць, няма падлогі. Палаці, двое палацяў: сына і старых. Даматканыя коўдры. Вялікая скрыня — гонар сялянскіх хат на Палессі. Таксама, мабыць, з даматканым палатном, са святочнай вопраткай. На сценцы — партрэты Сталіна і Калініна. У кутку ўверсе — пуста, абразы зняты. Але ручнік вісіць, як даніна старому… На падаконніку — стосік кніжак. Брашуры… Дзе ж калгасныя дакументы? Пэўна, у скрыні…

Паветра было нясвежае,

нячыстае. Нядобра, кісла пахла. Мусіць, у хаце кармілі свінню ці парася. І наогул у хаце не адчувалася чысціні, дбайнасці. Звыкліся. Башлыкоў набачыўся ўсякага, але ў апошнія гады ўсё ж меў свой пакой, звык да чыстага паветра, да ахайнасці. І тут, як і кожны такі раз, ён адчуваў, што горад — гэта горад, а вёска — вёска і што між іх ва ўсім адлегласць вялізная. Як два розныя светы. І адчуваў востра, нязменна, што ён — чалавек да драбніцы гарадскі, з таго, гарадскога свету. Ніколі не звыкнецца з гэтай чарнатой, нясвежым пахам. Трываць зможа, а звыкнуцца не звыкнецца.

Увайшоў з пугаю возчык, на запрашэнне Дамеціхі распрануўся, сеў каля Дубадзела.

Трэба было весці зычлівую гаворку.

— Як жа жывем, Аўдоцця Пятроўна? — пацікавіўся звонка, прыязна Башлыкоў. Імя па бацьку старой выпытаў ціха ў сына.

Тая на момант перастала завіхацца, азірнулася.

— Да як? Жывем.

Зноў адвярнулася да печы, стала чапялой гаспадарыць у глыбіні печы.

— Сын не крыўдзіць?

— Аге! — адказала насмешліва. — Е калі яму! Рэдко і відаць дома!..

— Нявестку б трэба, пэўна?

— Казала яму. Слухаць не хоча. Усё — дзело адно…

— Пары, можа, няма? — памог Башлыкову Дубадзел.

— Етаго цвету хапае. — Маці Глушака паставіла чапялу ў кут. Гаворка, было відаць, зачапіла за жывое. — Дзве было дабрэнныя. Адну, Хадоську, дак думалі ўжэ…

— Мамо! — перабіў Глушак-сын недавольна.

Але яна даказала сваё:

— Празяваў. Хоня забраў.

— Знайдзем другую, цётко! — весела паабяцаў Дубадзел. — І жэнім! У парадку парційнай дзісціпліны! — Ён зарагатаў.

Старой не спадабаліся і яго жарт, і яго рогат. Не тоячыся, нелагодна зірнула на Дубадзела; Башлыкоў заўважыў, што яна наогул не надта шанавала яго спадарожніка.

Не сказала нічога. Аднак спыніла гаворку, павярнулася да печы, узялася за вілкі. Стала гаспадарыць у печы.

Башлыкоў перачакаў, пакуль маці Міканора ўправілася ў печы, перабіў непатрэбнае маўчанне. Павёў гаворку пра тое, што карцела:

— Аўдоцця Пятроўна, скажыце, калі ласка: чаго гэта ў калгас у вашай вёсцы так туга ідуць?

Яна зірнула на Башлыкова, пільна, як бы з недавер'ем. Башлыкову здалося: позірк яе не верыў, што ён пытае гэта сур'ёзна, не ведае сам. Як бы павагаўшыся, адказала:

— Чаму? Баяцца.

— Чаго?

— Цёмны народ, — растлумачыў бацька Глушака, што звешваў ногі з палацяў.

— Як бы не ўскочыць у пельку, баяцца, — прамовіла яна, не слухаючы мужа, а выказваючы

сваё. І ўсё быццам не верыла, што Башлыкоў гэтага сам не ведае.

— Чаго тут баяцца!

Маці Міканора нейкі час маўчала. Святло з печы ўскідвалася і ападала на яе твары, на плячы. Рухавы ад святла, у маршчынах, твар быў засяроджаны.

Міканор глядзеў на яе яўна занепакоена. Баяўся яўна нечага.

— Да і тое, — сказала яна задуменна, — вельмі хутко гоняць. А людзям — агледзецца хочацца. Прымерыцца.

— Хто ето гоніць? — абурыўся Глушак-сын. — Што вы кажаце, мамо!

Дубадзела, здавалася, пацешыў сынаў гнеў. Але ён не выказаў весялосці, строга папракнуў:

— Доўго думаюць, цётко!

— Абдумана ўсё, — заявіў Башлыкоў спакойна, паблажліва. — Па ўсіх пунктах. З усіх бакоў. Сур'ёзна абдумана. Можна не сумнявацца.

— Яно-то, пэўна, так, — кіўнула яна. Не то не вельмі паверыла, не то не хацела спрачацца. Далікатна, як бы тлумачачы, выказала: — Толькі ж не ўсе тое знаюць. Да і тое: у кожнаго ж свая галава е.

— У тым-то і бяда! — з'едліва адгукнуўся сын. — Да добра, калі ў каго шчэ разумная!

Башлыкову не давялося сказаць: тут у сенцах стукнулі дзверы і ў хату ступіў дзядзька ў кароткім кажушку і ў ботах. Чыста паголены, з вусікамі, ён з парога скінуў шапку, прывітаўся з усімі: «Здраствуйце». Упэўнена падышоў да Башлыкова, працягнуў руку, з выразнай пачцівасцю назваў: «Таварыш сакратар». Абышоў усіх, падаючы руку, назваў кожнага імем яго — бацькавым.

Справіўшы належна гэты абавязак, дзядзька зноў, з годнасцю, пакіраваў да Башлыкова, сеў побач. Дастаў капшук з-пад кажушка, стаў круціць папяросу. Па-сяброўску пацікавіўся ў Башлыкова:

— Рашылі, значыцца, пасяціць нашу куранёўскую глуш? Паглядзець, чым жыве-дыша ў глушы народ?..

Здавалася, ранейшая гаворка перарвалася зусім і будзе цяпер уладарыць іншая, тая, якую завязаў дзядзька — Андрэй Руды. Так яно нейкі час і было: папыхваючы папяроскай, далікатна пускаючы праз ноздры дым, Андрэй растарэкваў пра цемнату людскую, пра калектывізацыю — новы шлях для людзей, паказваючы, што і тут, у глушы, таксама не ўсе лыкам шыты.

Гаспадыня, здавалася, слухала яго і не слухала. То корпалася пры печы, то неспакойна думала. Было відаць: вярэдзяць старую нейкія турботы, не даюць спакою. Недавольна паглядвала на Рудога: трэба ж, прынесла не ў час балбатуна пустога.

— Да і ето, — адважылася нарэшце, нагадала пра перарваную размову, — гаворкі тут усякія. Пра раскулачанне…

Башлыкоў адвярнуўся ад Рудога, уважліва зірнуў на яе.

— Баяцца етаго. Не наравіцца ето, — горача выказала яна.

— Каму «не наравіцца»? — адразу напаў Глушак-сын.

— Людзям не наравіцца.

— Сказала!

— А то не? Не баяцца?

— Усе?! Кулакі, можа! Кулакам етаго трэба баяцца!

— Правільно, Дамецевіч! — з ухвалай кіўнуў Руды.