К???р?лл??
Шрифт:
Онуоха Бастаахап:
– С?п, бэлэмниэхпит, – диэт, харандаа?ынан болокунуотугар ааттаммыт оройуоннары бэлиэтэнэн сурунан сырдыр?аппыта.
Чурапчыттан кэлбит делегация диэки суугуна?ыы буолан ылбыта. Итинник сура?ы сир-буор аннынан истэн билэ да сырытталлар, этиллибит тыллар ыар с?лл?гэстии, эти? тыа?ыныы сааллан, дьон чочумча чуумпуран ыллылар.
Онтон ?й ылбыттыы:
– К?h?н кэллэ, онон быйыл ?лэни кыайар эр дьону, онтон эhиил о?ону, кырдьа?аhы к?h?р??ххэ, – диэн биир киhи этии киллэрдэ.
Бур?ааhайап, ону эрэ к??тэн олорбут курдук, ?р? хабылла т?стэ:
– Суох! Барыларын! 41 холкуоhу! Бука барыларын! Бала?ан ыйын 10 к?н?гэр холкуостар бары анаммыт пууннарыгар тиийиэхтээхтэр. Байыаннай бала?ыанньа
?рд?к ????лээх обком сабыылаах аанын н???? туох-туох кэпсэтии буолбутун, испиэскэнэн кичэллик сотуллубут истиэнэ эрэ истэн тураахтаата?а…
К?н Сталин
Атырдьах ыйын ортотунаа?ы т????? с?р??ннэр т??эннэр, сайы??ы уот-сада?а ба?аардар а?ыйаан, кураан тыына Хайахсыт ?рд?нэн арыый намыраабыта. Быыстала суох турбут уот буруотун быы?ынан, кытара кыы?ара уурайан, к?н, дьэ, бэйэ бодотун ылынан, чугастаа?ы куру? ?рд?нэн тэмтэйэ ойбута. Кураан сайы??а торолуйбут а?ы?алар алаастар барахсаттар к??х ньаассын ньуурдарын кубарыччы салаабыттара к?р??хтэн т?ктэри, ки?и кута-с?рэ тохтуо суох айылаах буолбута.
К?н ар?аалаан санньыйыыта, холкуос бурдугун а?ы?аттан ?р???й?? к??р??лээх т?б?г?н кэнниттэн, ?лэ дьоно дьиэлэригэр кэлитэлээбиттэрэ. К??рэгэй кэлэн, кыратык тыын ылан, сытан ылла. Онтон туран, киэ?ээ??и кэмчи чэй кэннэ, Туллукка буукуба ??рэтэн барда. Туллук оскуола?а киирэр саа?а буолан эрэр, онон са?а?ыттан К??рэгэйтэн к?рд?сп?т?н бы?а гыммакка, киэ?этин дьарыктарын са?алаабыттара син балайда буолла. Туллук С??дэртэн кэлбит эрилиннэри буукубалардаах суруктары аа?ар ба?ата ба?аам, ?сс? хардары сурук суруйар ба?ата олус к??стээх буолан, кы?аллара диэн с?рдээх. Хата, ону убайын буочара араастаан эриллибит буолан, ардыгар эдьиийиниин Аанчыктыын аа?аллара.
– К?н Ста-лин, С??-дэр, – диэни с?h??хтээн аа?арга син ??рэнэн эрэр.
У?а т?нн?к ?рд?нэн ха?ыаттан кырыллыбыт дьо?ус араамалаах Сталин хойуу хаа?ын аннынан кытаанахтык супту к?р?н олорор мэтириэтэ ыйанан турар. Мэтириэт аттынаа?ы долбуурга С??дэр сэриигэ барыан иннинэ кы?ан Туллукка бэлэхтээбит мас ат оонньуура ууруллан турар. Туллук атын балтыгар тыыттарбакка бэйэтэ эрэ оонньуур. К?ннэй саа?а кыра буолан, ?лэтэ диэн ?кс?н оонньуу, билигин да к?н кы?ал?ата суох аан аттынаа?ы ыскамыайка?а туос ынахтарынан оонньуу олорор.
?р??нэ хатарыллыбыт от силиhин кырбыы туран, кийиитин а?ыммыт хара?ынан к?р?н ылла. Оо дьэ, туох-туох буолар? С??дэртэн сурук кэлбэтэ?э быданнаата. О?ом хайдах эрэ сырытта буолла. Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, онноо?ор бу ыраах Хайахсыт нэ?илиэгин тумнубата. Умайар уот кураан сатыылаан, дьонноро ыраах, Нам сиригэр Арбы??а Нуотара ?рэ?эр оттуу барбыттара ый кэри?э буолла. К??рэгэйи хат буолан, хата, хаалларбыттара. Манна да к?н? бы?а бурдук т??тэхтииргэ си?э ыалдьаахтыыра буолуо. К??рэгэй, хотунун санаатын таайбыттыы, иhин туттан к?рд?. Онтон оронугар сытынан кэбистэ. ?р??нэ ?лэтин ?м?р?тэн баран, кийиитигэр тиийэн, аттыгар олорунан кэбистэ.
– Хайа хайдаххыный, тукаам?
– Ээ, бэ?эhээ, т??тэх баайа сырыттахпына, дьиктитик м?хс?н ылбыта.
– К??рэгэй, аhара хамсаныа? суох этэ, – диэн, а?а ки?и бы?ыытынан, ?р??нэ кийиитин а?ыннар да, с?бэлии олорбута.
Халлаан киэ?эрэн, борук-сорук буолан, утуйууга бэлэмнэнэн, кыра дьон ороннорун булбуттара. Туллук ат оонньуурун илдьэ сытаары сал?анан долбууртан ылбыта. Онтон Сталин мэтириэтин анныгар кэлэн хантайан туран, ?р одуула?ан баран:
– К??рэгэй, ити Сталины то?о «К?н» дииллэрэ буолуой, мин к?рд?хп?нэ к???э отой да маарыннаабат дии, – диэн Туллук са?а?ын эриирдээх боппуруо?унан ??йэ-хаайа туппута.
К??рэгэй
тугу булан хоруйдуон билбэккэ сытта?ына, ийэтэ ?р??нэ:– Тукаам, Туллуок, са?аскын араабылаама, бэйэтэ да сылайан с?п буолан сытар, – диэн уолун буойбута.
Туллук ити дьиктиргиир боппуруо?ун иннин-кэннин билэн тэйэр санаалаах:
– Оччо?о эн эт, – диэн аны ийэтин эрийэн турбута.
Онуоха К??рэгэй оргууй Туллукка ту?аайан:
– Сталин диэн сэбиэскэй норуот, бу би?иги бары а?а ба?ылыкпыт буолар, кини би?иэхэ барыбытыгар ?ч?гэйи ба?арар уонна куруук к?м?л???р, – диэн тиийимтиэтик бы?ааран биэрбитэ.
Туллук оронугар баран сыппыта. Онтон сотору дьаа?ыйан ылан баран:
– Оттон оччо?о мин икки а?алаахпын дуо? – диэн, мунааран, бэйэтиттэн-бэйэтэ ыйытына сытан, мас атын хам куу?ан, куобах суор?ан сылаа?ыгар сууланан, нухарыйан барбыта.
Кыара?ас т?нн?к н???? тыа?а суох хара?а халыйан Хайахсыт ?рд?нэн сабардаабыта. Туллук т??ээтэ?инэ, Сталин кэлэн, т?б?т?ттэн имэрийэн ылар, к?т???н ылан К?ннэйи уонна кинини т??э?эр олордуталаан баран, сахалыы намыын куола?ынан туох эрэ ту?унан туойар. Туллук к?рд???нэ, остуолларыгар ас-б??? тардыллыбыт. Араа?а убайа С??дэр Сталинынан кэ?иитин ыыппыт бы?ыылаа?а. Онтон Сталин кинилэри т??эрэн баран, дьиэлэрин та?ыгар тахсан, ки?и хара?а саатыах айылаах к?н курдук сырдаатар сырдаан, Туллук мас атын миинэн, ыраах с?тэн хаалбыта. Уолчаан мас атын былдьатан, кэнниттэн ытыы-ытыы, балта К?ннэйдиин с??рэ сатаабыттара. Сэниэлэрэ эстэн, т?гэ?э к?ст?бэт далай хара?а?а, т?б?л?р?н оройунан умса баран эрэллэриттэн со?уйан, ха?ыытаабытынан у?уктан кэлбитэ.
Онтон ата илиитигэр баарыттан уоскуйан, аны ыыппатарбын диэбиттии куу?ан, эмиэ нухарыйан барбыта. Дьиэлэр ?рд?лэринэн т?лэй бараан т??н? и?иллээбиттии, ый былыт быы?ыттан быган, т?нн?г?нэн сэмээр дьиэ и?ин таайтарыылаахтык одууласпыта…
Арыы ?рд?к хордо?ойугар кэбиhиилээх оттор кэчигирээбиттэр. Ба?ылай биригээдэтэ оту хотуулаахтык оттоон, санаалара к?т???ллэ сылдьар. Л?г?нт?й кырдьа?ас кэмиттэн кэмигэр хотуурдары таптайан, кыраабыллары тииhээн и?эр. Инньэ гынан ?лэ, атахтаммакка, хотуулаахтык барар. Аанчык Даайалыын бугул т?гэ?ин харбыыллар. Ба?ылайдаах хас да буолан от кэби?э сылдьаллар. Ньукуус бугуллары бэрт чэпчэкитик т?ллэх гыннаран таhаара-та?аара, кыдаматын к??рэччи тутан, т?скэ быра?аттыы сырытта. Л?г?нт?й, оллоонун уотун к??дь?тэ сылдьан, к?р, а?атын туйа?ын хатарар киhи тахсыыhы, оннук чинчилээх диэн, сиэнин астыммыттыы одууласпыта. Отуу уота солуурчахтаах собону сотору кэминэн оргутан бидилиппитэ. Л?г?нт?й к?н?ск? омур?а??а дьонун ы?ыртаан далбаатаата. Сиэнигэр чэй сойута кутан бэлэмнээтэ. Л?г?нт?й чугастаа?ы элгээ??э илимнээн, харар?аатахтарына собо сиэн абыраннылар а?ай. Бу ?р?с сир собото б?д?? да буоллар, Дьо?куудай эбэ хотун соботугар амтана ыраа?ынан тиийбэт. Алаас сир к??л?н собото барахсан минньигэ?э сытта?а дии. К??стээх ?лэ?э сылдьар дьон хара?а наадыйан б??? буолла?а дии. К?????? саарбыт кус тиргэ?э и?нэн тилигириирэ, оо, астык суол буолла?а, ити дьарыгы Ньукуус ?ч?гэйдик ба?ылаата. Онон с?п-с?п тотуохтарыгар диэри кус сииллэр.
Отчуттар оллооннорун аттыгар ??мм?т улахан аар хаты? к?л?гэр мустан, омур?анныырдыы т?б?р??ннээн олорунан а?аан бардылар.
– Быйылгы кыстыгы туоруур оттоннубут быhыылаах, – итии чэйин сыпсырыйа-сыпсырыйа, Баhылай кэпсэтиини са?алаата.
– Син илин-кэлин т?с??эр инибит, до?ор.
– Баччалаах ??н??н? сомсон баран, до?ор, оннук буолбат дуо? – Ба?ылай Ньукулайтан ыйытта.
– Тыый, туох диэн эттэххиний. Ол гынан баран, тиэйиитэ да син мо?уоктаах со?ус буолара буолуо ээ.
– Оннугун оннук да, к?р??лэммит ха?аас ха?ан да хаалбат ха?аас буолла?а дии. Улуу добдур?а т????тэ, хаар чараа?ына биэстии сыар?анан та?ан, син ??тэлиэххэ с?п ини, до?ор, – диэт, Л?г?нт?й астыммыттыы дьонун кэриччи к?рб?тэ.