К???р?лл??
Шрифт:
– Туллук, мин барбытым кэннэ бу аккынан дьо??ор отто-маста тиэйсэн к?м?л????р эрэ, до?оор, – дии-дии, аты кэтэ?эн ч?р?лл?н турар быраатыгар Туллукка туттарда.
– С?п, с?п. – Туллук ??р??т?ттэн ?р?тэ ыста?алаан ылла. – Мин бу атынан Ыстаалы??а ыалдыттыы ойутуом.
Дьиэлээхтэр С??дэр, к??стээх ?лэ быы?ыгар ха?ан быыс булан, итиччэ сиэдэрэй ат оонньууру о?орбутун с???, хайгыы к?рд?лэр.
Халлаан киэ?эрэн, хара?ара бы?ыытыйда. Ар?аа кытара киирэн эрэр к?н ???х кы?ыл кылдьыытын кырыйа ???ээнэн ??р туруйа турууктуу дайан эрэрин к?р?н, Ньукуус С??дэрдээ?и та?ырда ы?ырда. С??дэрдээх К??рэгэй тахсан, дьиэ ?ктэлигэр куусту?ан туран, са?ата суох туруйалары одууластылар. Ньукуус:
– Барахсаттар, ыраахтан ыран-быстан, хантан эрэ и?ээхтээтилэр? Дьо?куудай эбэ?э т??эн,
– Араа?а ар?ааттан тэргэн сэрии д?рб??н?ттэн, уот кутаа суо?уттан к?рэнэн, дойдуларын ахтыл?анын туойа турууктаан эргилиннэхтэрэ, – К??рэгэй оргууй ботугураата. Чочумча са?ата суох, борук-сорукка далбаата?ар ??р туруйалары харахтарын далыттан с?т??р диэри одуулаан турдулар. Аанчык тахсан, дьонун киэ?ээ??и чэйгэ ы?ырда. Бары дьиэ?э киирэн, миэстэлэрин булуталаан, ибири-сибири чэйдээтилэр, онтон оннуларын булунан, утуйардыы о?о?уннулар. Арай ийэлэрэ ?р??нэ эдэр кийиитин К??рэгэйи кытары кыра?ыын лаампа уотугар С??дэр сарсы??ы айаныгар ?й?? бэлэмнээн та?а?ын-сабын бэрийдилэр. Сотору б?тэн, кыра?ыын уота умуллан, дьиэ и?игэр т?лэй т??н б?р??кээбитэ.
Быыс кэннигэр К??рэгэй С??дэрин, оо, ха?ан да ыыппатарбын диэбиттии, ыксары куу?ан сытар.
– С??дэр, би?иги хайдах буолабыт? Л?г?нт?й быйыл сайын ?сс? улахан кураан сатыылыа диир. Эн сарсын аармыйа?а бара?ын, сэгэриэм, туох-туох буолар, – оргууй хара?ын уута халыйан кэлбитин С??дэр сэрэнэн сото-сото:
– К??рэгэй, до?оччуок, дойдубун, дьоммун к?м?ск??р ытык иэ?им буолла?а дии. К?р??р, сотору эргиллэн кэлиэ?им, дьоллоохтук олоруохпут, о?о б???т?н т?р?т??хп?т. Би?иги да алааспытыгар ?? дьыллар кэлиэхтэрэ, – С??дэр К??рэгэйин с?р сымна?астык куу?ан, уураан ылла. К??рэгэй арыый уоскуйа бы?ыытыйан, сэгэрин кулгаа?ар сыста т??эн:
– До?оор, ыл, бигээн к?р эрэ, эн уураабыккар хайдах эрэ бэрт дьиктитик м?хс?н ылла, а?атын са?атын истээхтиир бы?ыылаах, – диэн сипсийдэ. Онуоха С??дэр к??стээх ?лэттэн чэрдийбит модьу ыты?ынан К??рэгэйин и?ин оргууй имэрийэн к?рд?, онтон исти?ник мичээрдээт:
– Тыый, хамсыыр дии. К??рэгэй, олох харыстана сырыт, то?оойоххунуй-хатаайаххыный. Этэ??э буолар ини.
– Сэгэриэм, эн эрэ этэ??э буол, сура?а олус с?рдээх, суостаах сэрии дииллэр дии. Би?иги, манна тыылга хаалар дьон, этэ??э буолуохпут…
Тапталлаахтар т?лэй бараан, арахсар б?тэ?ик хараастыылаах т??ннэрин аймаабакка, харыстаан, кэлэри, кэрэни эрэ ыралана, хойукка диэри ботур-ботур кэпсэтэ сыппыттара.
Оттон Туллук С??дэр бэлэхтээбит атын бобо куу?ан сытан, тугу эрэ, о?о саас дьоллоох т?гэннэрин т??л?гэр к?р?н, минньигэстик мичээрдээн, са?а та?ааран к?лэн ылан баран, салгыы утуйан, муннун тыа?а буккураабытынан барбыта.
Ыам ыйын 15 к?нэ ??мм?тэ. ???э к?н уотуттан кубарыйбыт былаахтаах холкуос кэнсилээрийэтин дьиэтин иннигэр дьон-сэргэ атаарыы миитинигэр мустубуттара. Б?г?н Хайахсыт нэ?илиэгин то?ус чулуу ыччаттара иккис хомуурга бэбиэскэ тутан, ар?аа фро??а аттанаары, ботуо?каларын с?гэн, стройдаан тураллар. Бары ли?кинэ?эн, талбыт курдук к??гэйэр к?ннэригэр сылдьар туруу эр бэртэрэ. Кинилэр дьиппиэрбит сирэйдэригэр булгуруйбат кытаанах санаа к?ст?р?. Нэ?илиэк олохтоохторо саха дьонун сиэринэн ыччаттарын харыстаан, а?ара аймаммакка, кыана туттан турбуттара. Оройуонтан тахсыбыт байыаннай та?астаах ки?и уонна нэ?илиэк бэрэссэдээтэлэ Уйбаан Б?т?р??б?с мустан турар дьо??о сэрии ты?аа?ыннаах сводкатыттан и?итиннэрии о?ордулар. Онтон байыаннай та?астаах ки?и эмискэ: «Равняйс! Смирно!» – диэн хамаандалаан сатарытта уонна полевой суумкатыттан испии?эги та?ааран, биир-биир ааттаталаан субурутта:
– Илларионов Николай!
– Баарбын!
– Марков Илья!
– Баарбын!
– Софронов Дмитрий!
– Баарбын!
– Решетников Егор!
– Баарбын!
– Кондратьев Николай!
– Баарбын!
– Прокопьев Федот!
– Баарбын!
– Барашков Василий!
– Баарбын!
– Протодьяконов Федор!
– Баарбын!
– Флегонтов Игнат!
– Баарбын!
Итини барытын чуумпуран истэн турбут ийэлэр, эдэр кыргыттар, о?олор долгуйан суугуна?а т?ст?лэр. Байыаннай та?астаах киhи:
– Аттаргытыгар! – диэн хамаанда биэрээтин кытары
атаарааччылар, то?о сууллан, уолаттар диэки былдьастылар.Ньукуустаах Туллук С??дэргэ с??рэн тиийдилэр. С??- дэр Ньукуус илиитин эрчимнээхтик ыга тутаат:
– Ньукуус, быраатым эрэ буолларгын, са?аскын олох харыстаан, к?р?-истэ сылдьаар, – диэт, Туллугу, Ньукуу?у т?б?л?р?ттэн имэрийтэлээн ылаттаабыта.
?р??нэ уолун оргууй н?р?чч? тардан с??h?ттэн с?р сахалыы сыллаан ылан баран, ытамньыйарын кыатана сатаата. С??дэр К??рэгэйин, аргыый кууhан ылан, иэдэ?иттэн сыллаата. К??рэгэй о?о к??тэ сылдьар буолан, уйар?аабытын кыатаммакка са?а та?ааран ытаан, хара?ын уута сарт т?стэ. Ба?ылай уолун кэтит дара?ар санныттан куу?ан ылла, Л?г?нт?й кырдьа?ас сиэнин с????ттэн сыллаат: «Саалаахтан самныма, охтоохтон охтума», – диэн алгыы хаалла. Ити атаарыы аймал?анын бы?а баттаан, байыаннай та?астаах ки?и ч?лл?рк?й куола?ынан ?сс? ордук саталаахтык:
– Аттаргытыга-ар! – диэн ха?ыытаан бытарытта.
– С??дээр! С??дэриэм! – К??рэгэй бу тапталлаах кэргэнин, сэгэрин сэрии уот-кутаа толоонугар, ба?ар, б?тэ?иктээхтик атааран эрэрин аччыгыйкаан к??т??лээх ки?ичээниниин курдаттыы сэрэйэн, с?рэхтэрэ толугуруу м?хп?тэ. Аанчыктаах ?р??нэ хараа?ынналлар да туттунан, кийииттэрин уоскута сатаабыттара. Ити аймал?антан уйу?уйбут аттар кистээн дьири?итэллэрэ, ки?и этин саа?ын атытан, дьон-сэргэ уйул?атын ордук долгуппута. Сэриигэ барааччылар аттарын миинитэлии охсон, уунан туолбут харахтарын кистии туттан, тус ар?аа сиэллэрэ турбуттара. Аттар туйахтарын анныттан тура? буор ?р? к?дээрийэн, ???э халлаа??а харбаспыта. Хаалааччылар бу ыарахан к?ннэргэ баар суох эрэнэр, инники к????э сылдьар ыччат дьоннорун сайы?а, аймана, Дьо?куудай арыы тыа кэтэ?эр киирэн с?т??хтэригэр диэри далбаатыы турбуттара.
Сэрии, оо, аан дойдуну атыйахтаах уулуу ?лт? ытыйбыт уода?ыннаах, хара кырыыстаах сэрии, бу саха чулуу ыччаттарын уот-кутаа холоруккар ?лт? ытыйан, т???л?р?н-т???л?р?н т?р??б?т т?р?т т??лбэлэригэр т?н?ннэрэри? буолла…
Уот
Бэс ыйын са?ата ??мм?тэ. Олох бэйэтин хаамыытынан сал?анан, устан испитэ. Кураан дьыл сатыылаан, сотору-сотору улахан уот турара. Инньэ гынан холкуостаахтар кыанар ?тт?лэрэ уонна улахан о?олор ойуурга тахсан уоту умуруорууга сыралара-сылбалара баранара. Киэ?э хойут дэлби та?астара хоруо, к?л буолан, таныылара, бэлэстэрэ уот а?ыйан т?нн?лл?р?. К?н ыыс-быдаан буруо быы?ынан кып-кы?ыл т?г?р?к тэриэлкэ курдук буолан к?ст?р?.
Биир оннук к?н Ньукуустаах хас да буолан Улахан ?т?х си?игэр турбут уоту умуруорар сорудахтаах айаннарыгар туруннулар. К?н?ск? омур?ан са?ана ыыс-быдаан буруо, уот суо?а к??к?йэн онто да суох куйаас к?н? ?сс? ититэн, суостаахтык куугунуу, та?ыргыы к?р?стэ. Уот, кы?ыл мо?ой ??н курдук, тииттэргэ ?р? эриллэ?нээн, хара хоруо?а кубулутан, чачыгырыы к?лэргэ-??рэргэ дылыта. Ньукуустаах уоту к??йэ, а?ыйах мастаах сирдэри талан, ханааба ха?ан, титириктэри охтортоон, тиритэ-хорута сырыттылар. Yлэлэрин ?гэнигэр аралдыйан, халлаан тыалырбытын ?йд??б?кк? хааллылар. Уот, ?лг?м а?ылыктаах сис тыатын быы?ыы сатыыр дьо??о уордайбыттыы, умайа сылдьар мас лабааларынан кыыдамнаан, халлаа??а ?р? куугунуу к??дэпчилэнэр итии суо?а Ньукуустаа?ы сабыта биэртэлээтэ.
Ба?ылай онно эрэ ?й ыла охсон, «барыа?ы?, куоту?» диэн ха?ыытаан эрдэ?инэ, с??нэ мас т?б?т? уот т??тэх курдук ку?уурбутунан Ньукуус аттыгар кэлэн т?стэ. Уот итии т?л?н?, ы?ылла т?сп?т кы?ыл кыымнара уол сирэйин салаамахтаан ылбыттара. Бары уоттан куотан, иннилэрин хоту т???нэн кэбиспиттэрэ. Оттон уот ???ээнэн мастан маска ыста?алаан, кинилэри икки ?тт?лэриттэн к??йэрдии, а?ы?астаах к?т?р кыыл курдук эккирэтэн, биир кэм к??дэпчилэнэн, ?р? у?ууран бу ситэн кэлбитэ.
«Тыый! Уокка тыыннаахтыы былдьанар буоллубут буолбаат!» диэн санаа барыларын ??йэ-хаайа туппута. Иэдээн! Уот иннилэрин к??йэ, бы?а т?сп?тэ. Ньукуус ыыс быдаан буруо быы?ыгар инники с??рэн и?эн, ыксалыгар к?рб?кк?, силистэн и?нэн умса баран, сирэйинэн тымныы ууга бар гына т?сп?тэ. Онтон ?йд?н?н, буруоттан чачайан с?т?лл?-с?т?лл?, дьонун ы?ыртаан ха?ыытаабыта. Дьоно б?т??хтэ?эн, буруолуу сылдьар та?астаах сырсан кэлээттэрин кытта: